Werken onder druk…

Complexe omgevingen doen een sterk beroep op de cognitieve vermogens van mensen waardoor mensen vaker en langer cognitief ‘bezet’ zijn.

Mensen die cognitief ‘bezet’ zijn maken, zoals Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman in zijn boek ‘Ons feilbare denken’ beschrijft, eerder zelfzuchtige keuzen, gebruiken eerder seksistische taal en komen in sociale situaties tot oppervlakkige oordelen; een voedingsbodem dus voor (seksuele) intimidatie, pesten en conflicten. 

Dat in werksituaties een steeds sterker beroep wordt gedaan op mentale prestaties behoeft geen betoog, daarbij komt echter dat tegelijkertijd in toenemende mate onze oudere breinen (reptielenbrein en limbisch systeem) worden geactiveerd. Door toenemende onzekerheid ten gevolge van grote en snelle veranderingen in organisaties en angsten om baan en inkomen te verliezen zijn mensen voortdurend in een staat van alertheid gebracht. Op zichzelf niets mis mee in situaties dat dit nodig is alleen schadelijk als dit langdurig aanhoudt.

Dat mensen cognitief ‘bezet’ zijn heeft te maken met de werking van zoals Kahneman omschrijft Systeem 2, de werking van het langzame brein de cortex. Hoe actiever de cortex aan het werk wordt gezet met complexe mentale vraagstukken hoe minder de cortex actief kan zijn met het dempen van Systeem 1, ofwel de prikkels die het limbisch systeem en het reptielen brein afgeven in de vorm van emoties. Opgeteld kan dit betekenen dat in situaties waar in sterke mate sprake is van onzekerheid én tegelijkertijd sprake is van een sterke aanspraak door complexe mentale processen, dat Systeem 2 uitgeput raakt en de toenemende prikkels van Systeem 1 niet kan beheersen. Een mogelijke verklaring voor de schier onstuitbare opkomst van moderne volksziekten als stress en burn-out als gevolg van werkdruk en conflicten.

Volgens onderzoek van Baumeister is gebleken dat mentale inspanning of zelfbeheersing uitputtend is en als onplezierig wordt ervaren. In situaties waarin je jezelf moet dwingen om iets te doen, ben je minder in staat om je zelfbeheersing te houden als de volgende taak zich aandient. Als je in de situatie verkeert dat je langdurig werkzaamheden moet verrichten die sterk wisselen en niet in lijn zijn met je ambitie en kwaliteiten, dan leidt dit tot egodepletie.

Basis ingrediënten voor egodepletie zijn conflicten in combinatie met de noodzaak van zelfbeheersing. Egodepletie treedt op als er bijvoorbeeld afgewogen keuzes gemaakt moeten worden in conflictsituaties, als emoties niet worden geuit omdat er zelfbeheersing wordt verwacht, als er sprake is van sociaal wenselijk gedrag. De lijst van voorkomende situaties die de zelfbeheersing uitputten, is lang en herkenbaar in hedendaagse organisaties.

Mensen met egodepletie geven sneller toe aan de neiging om op te geven en presteren minder goed. En laat dat nou precies de allergie zijn van de hedendaagse manager met als gevolg dat mensen met egodepletie meer in conflictsituaties terecht komen en afgewogen beslissingen moeten nemen wat weer leidt tot, jawel, egodepletie en afnemende prestaties.

Zelfbeheersing vereist aandacht en kost inspanning. Interessant in dit verband is de wetenschap dat mentale inspanning meer dan gemiddelde hoeveelheden mentale energie kost waardoor de glucose spiegel in het bloed aanzienlijk daalt en de behoefte aan glucose stijgt. Wellicht verklaart dit een andere sterk opkomende volksziekte, die van de behoefte aan snelle suikers. Een lage suikerspiegel blijkt volgens onderzoek onder Israëlische rechters een negatieve uitwerking te hebben op de kwaliteit van besluitvorming.

De positieve tegenpool van egodepletie is flow. Mensen die flow hebben ervaren spreken volgens Csikszentmihalyi van ‘een staat van moeiteloze concentratie die zo diep gaat dat zij het besef van tijd en besef van zelf verliezen’. Een interessante bijkomstigheid is dat mensen die flow ervaren er beter/meer zelfverzekerd, uitkomen. Flow ontstaat als mensen taken verrichten die voldoende uitdagend zijn en die aansluiten bij hun kwaliteiten.

Organisaties die een klimaat scheppen waarin leidinggevenden en medewerkers in hun kracht worden gezet, waar zij het beste uit elkaar kunnen halen, werken meer doel-bereikend en halen met meer zekerheid doelen, wat uiteindelijk leidt tot meer resultaat onder de streep.